The big Refractor
The Royal observatory of belgium acquired this instrument near the end of the 19th century (1877-1880). Back in 1876 Jean-Charles Houzeau, the director at that time, bought a 38 cm telescope from Cooke&Sons (UK) and lensproducer Merz (Germany). After the delivery, the refractor is temporarely installed at Cortenberg Lane where Sir Giesler (a private citizen) has space to store it, since there was no space at the old observatory in Brussels. When the construction of the new observatory at the site in Uccle is underway, the refractor is moved into the newly build 10m dome, where it currently still resides.
The mount and the original tracking-mechanism were build by Cooke&Sons. The first lens was a 38cm model (focal length of 6.6m) from Merz. In those days, it was one of the biggest in its kind.
From the beginning, the big refractor is used for planetary observations (ie drawings of planetary surfaces by L . Niesten) and for observations in celestial mechanics (measuring angles). More specific it's the measurement of relative positions of visual double stars (astrometry, some articles written by Niesten in 1885, and Niesten & Stuyvaert , in 1890; both working at the observatory).
The refractor was also used to determine the exact moment of occultations of reference stars by the moon (article by Quetelet in 1835).
Around 1930 the refractor was equipped with a higher quality Zeiss-lens with a diameter of 45 cm (focal length of 7m) , so as to gather more light and to have a higher resolution.
Then in the 1970s, the final upgrade happened, when a TV-camera was put in place, in the focal point. The objectif of course was to improve the accuracy of the observations. The images of star-occultations by the moon were analyzed on screen and recorded on magnetic tapes. A precise observation time (with an accuracy of 0.02 sec) was determined with the help of the Time Lab at the observatory and was automatically engraved on the images. Observations continued until the 1990s.
Nowadays astronomers worldwide are using modern reflecting telescopes, that are positioned in ideal locations (mostly high mountain tops), to observe the light of single, double and multiple star-systems.
Hergé visited observatories in the USA where you could find the biggest refractors (Lick, and Yerkes) , to draw inspiration for his Tintin comic album 'The Shooting Star'.
left image : dome of the big refractor, end of the 19th century ; scanned from a glassplate from the collection of the Royal Observatory of Belgium (copyright: Royal Observatory of Belgium)
right image : the big refractor , with the (at the time) newly installed electrically operated platform ; scanned from a glassplate from the collection of the Royal Observatory of Belgium (copyright: Royal Observatory of Belgium)
Le Grand Réfracteur
Historique:
L'Observatoire Royal de Belgique a acquis cet instrument à la fin du 19ème siècle (1877-1880). En 1876, le directeur de l'époque J-Ch. Houzeau achète une lunette de 15-cm et de 38-cm de diamètre auprès du constructeur Cooke & Sons et de la firme Merz (constructeur d'objectifs). Quelques années plus tard, le réfracteur est livré et temporairement stocké chez un particulier (ave de Cortenberg, Mr Giesler). J-Ch. Houzeau propose également la construction d'un nouvel observatoire sur le plateau de Saint-Job. Le projet est accordé en 1881. À partir de 1886, les premiers instruments sont transférés vers le nouveau site.
Observations:
Dès le début, la lunette est utilisée pour des observations astronomiques dans le domaine des planètes (ex. dessins des surfaces planétaires réalisés par L. Niesten) et de la mécanique céleste (mesure d'angles sur le ciel). Ceci comprend la mesure de positions relatives des couples visuels d'étoiles doubles (càd. l'astrométrie p. ex. Niesten, 1885; Niesten & Stuyvaert, 1890) et la détermination des instants précis d'occultations d'étoiles de référence par la Lune (Quetelet, 1835). Dans la bande dessinée de Tintin "L'étoile mystérieuse", Hergé dessina un des tout grands réfracteurs au monde en s'inspirant des réfracteurs construits en Amérique du Nord, ceux de Lick (1889) et Yerkes (1892).
Caractéristiques techniques:
La monture et le mécanisme de suivi ont été construits par T. Cooke & Sons (Angleterre) tandis que le premier objectif d'un diamètre de 38 cm (d'une distance focale de 6.6 m) a été fabriqué par la firme Merz (Allemagne). Depuis son transfert vers le site d' Uccle (1890-1891), la lunette occupe cette coupole de 10 m de diamètre. A l'époque, c'était un des plus grands réfracteurs au monde. Plus tard, afin d'augmenter le pouvoir résolvant de la lunette ainsi que sa capacité à collecter la lumière, l'objectif fut remplacé par un objectif Zeiss d'un diamètre de 45 cm (d'une distance focale de 7.0 m) supérieur en qualité.
Occultations d'étoiles:
La dernière intervention a été faite dans les années 1970 lorsqu'une caméra TV fut placée dans le plan focal afin d'améliorer la précision des mesures. Les images enregistrées étaient sauvegardées sur bande magnétique et analysées sur un écran. Un signal horaire en provenance du Service de l'Heure était automatiquement enregistré sur les images afin de pouvoir associer un instant précis à une image spécifique (avec une précision de 0.02 sec). La lunette a été utilisée jusqu'au début des années 1990. Depuis, les astronomes de l'Observatoire Royal étudient le comportement de la lumière des couples d'étoiles doubles ainsi que des étoiles variables (rapides) avec des télescopes à miroir modernes situés dans de grands observatoires internationaux et avec des techniques de mesure avancées afin de perfectionner leurs analyses.
image de gauche : Photo du dome du grand réfracteur, fin du XIXième siècle ; elle a été numérisée à partir d'une plaque de verre , faisant partie de la collection de l'Observatoire royal de Belgique (copyright: Observatoire royal de Belgique).
image de droite : Photo du grand réfracteur , equipé de la nouvelle (en ce moment) platforme électrifiée ; elle a été numérisée à partir d'une plaque de verre , faisant partie de la collection de l'Observatoire royal de Belgique (copyright: Observatoire royal de Belgique).
De grote Refractor
Historiek:
De Koninklijke Sterrenwacht van België verwierf deze refractor op het einde van de 19de eeuw (1877-1880). In 1876 kocht de toenmalige directeur J-Ch. Houzeau zowel een 15-cm als een 38-cm sterrenkijker bij de Engelse maker Cooke & Sons en de Duitse lenzenbouwer Merz. Enkele jaren later wordt de refractor geleverd en tijdelijk geïnstalleerd bij een particulier (ave de Cortenberg, Dhr Giesler) ondergebracht. Het is de opvolger van de sterrenkijker (een 62-cm refractor) die door de Engelse maker werd gebouwd voor de sterrenwacht van de 'University of Cambridge'. J-Ch. Houzeau stelt bovendien vóór om een nieuwe sterrenwacht op het plateau van Sint-Job te bouwen. Dit project wordt goedgekeurd in 1881. Vanaf 1886 worden de gekochte instrumenten naar de nieuwe site overgebracht.
Waarnemingen:
Vanaf het begin werd de grote refractor gebruikt om sterrenkundige waarnemingen te verrichten op het gebied van de planeten (vb. tekeningen van planetenoppervlakken door L. Niesten) en de hemelmechanica (het meten van hoeken aan de hemel). Dit betreft het meten van de relatieve posities van visuele dubbelsterren (dwz. astrometrie vb. Niesten, 1885; Niesten & Stuyvaert, 1890) maar ook het bepalen van exacte tijdstippen van de bedekkingen van referentiesterren door de Maan (Quetelet, 1835). Toen Hergé zijn boek "De geheimzinnige ster" ontwierp, ging hij inspiratie zoeken bij onze Noord-Amerikaanse buren waar de grootste refractoren ter wereld gebouwd zijn (zie: de grote refractoren van Lick (1889) en Yerkes (1892)).
Technische kenmerken:
De montering en het oorspronkelijke volgmechanisme zijn van T. Cooke & Sons (Engeland). De eerste lens, gemaakt door de firma Merz (Duitsland), had een doorsnede van 38 cm (met een brandpuntafstand van 6.6 m). Nog vóór de Sterrenwacht overgeplaatst werd naar Ukkel in 1890-91, werd de kijker overgebracht naar deze koepel van 10-m doorsnede. Dit instrument was toen één van de grootste van zijn soort. Jaren later (~1930) werd de refractor uitgerust met een kwaliteitsvolle Zeiss-lens met een doorsnede van 45 cm (met een brandpuntsafstand van 7.0 m) om zowel het scheidend vermogen als de lichtopvang ervan te verbeteren.
Bedekkingen van sterren:
De laatste ingreep aan de grote refractor vond plaats in de jaren 1970 toen een TV-camera in het brandvlak werd geplaatst om de nauwkeurigheid van de metingen te verbeteren. De beelden van sterbedekkingen door de Maan werden op magneetbanden geregistreerd met behulp van een magnetoscoop en geanalyseerd op een scherm. Een tijdsignaal, geleverd door de Uurdienst, werd automatisch op de beelden gegraveerd om een precies tijdstip voor elk beeld te kunnen bepalen (met een nauwkeurigheid van 0.02 sec). De refractor is in gebruik gebleven tot in de jaren 1990. Sindsdien maken de sterrenkundigen van de Koninklijke Sterrenwacht gebruik van moderne spiegeltelescopen gelegen op grote internationale sterrenwachten om het licht van dubbelsterren en van (snel) veranderlijke sterren met geavanceerde meettechnieken te meten en te analyseren.
foto links : Het gebouw met de koepel van de grote refractor, einde 19de eeuw ; ingescand van een glasplaat uit de collectie van de Koninklijke sterrenwacht van België (copyright: Koninklijke sterrenwacht van België)
foto rechts : De grote refractor, met het in die tijd nieuw electrisch bediende platform ; ingescand van een glasplaat uit de collectie van de Koninklijke sterrenwacht van België (copyright: Koninklijke sterrenwacht van België)